Prosument energii: kto to jest, jakie są rodzaje i jak się rozlicza?

Prosument to słowo, które łączy „producenta” i „konsumenta”. W energetyce oznacza kogoś, kto zużywa prąd i jednocześnie sam go wytwarza, zwykle w instalacji fotowoltaicznej na dachu. Prosument z instalacją fotowoltaiczną to dziś najczęstszy przypadek, ale ustawa przewiduje też formy dla mieszkańców bloków i dla osób, które nie mają własnego dachu. Wyjaśniamy, kim jest prosument energii odnawialnej, czym różni się prosument zbiorowy od wirtualnego i jak wygląda rozliczenie w 2026 r.

Prosument energii: definicja

Prosument energii odnawialnej to odbiorca końcowy, który wytwarza energię elektryczną wyłącznie z odnawialnych źródeł na własne potrzeby w mikroinstalacji (art. 2 pkt 27a ustawy o OZE). Mikroinstalacja to instalacja OZE o łącznej mocy do 50 kW, przyłączona do sieci o napięciu niższym niż 110 kV (art. 2 pkt 19).

Definicja zawiera warunek dla firm. Jeśli prosument nie jest gospodarstwem domowym, wytwarzanie energii nie może być jego przeważającą działalnością gospodarczą, określoną według klasyfikacji PKD. Prosumentem może więc być sklep, warsztat, gospodarstwo rolne czy szkoła, o ile prąd z instalacji służy głównie ich własnym potrzebom.

W praktyce prosument:

• ma instalację OZE, najczęściej fotowoltaiczną, przyłączoną do sieci,
• zawiera umowę kompleksową lub umowę sprzedaży ze sprzedawcą energii,
• oddaje do sieci nadwyżki, których nie zużyje od razu, i rozlicza je z energią pobraną później.

Rodzaje prosumentów

Ustawa o OZE zna trzy rodzaje prosumentów. Różnią się tym, gdzie stoi instalacja i jak jest połączona z miejscem, w którym prosument zużywa energię.

Prosument zbiorowy

Prosument zbiorowy wytwarza energię w mikroinstalacji lub małej instalacji przyłączonej do sieci przez wewnętrzną instalację elektryczną budynku wielolokalowego, w którym znajduje się jego punkt poboru energii (art. 2 pkt 27c). Mała instalacja to instalacja OZE o mocy powyżej 50 kW i nie większej niż 1 MW.

Dzięki temu mieszkańcy bloku mogą korzystać z paneli na wspólnym dachu w swoich mieszkaniach, a nie tylko do oświetlenia klatek czy zasilania windy. Gdy z jednej instalacji korzysta kilku prosumentów zbiorowych, muszą zawrzeć umowę (art. 4a ust. 1). Określa ona co najmniej:

1. Udział każdego prosumenta w produkcji, w procentach z dokładnością do czterech miejsc po przecinku.
2. Tytuł prawny do instalacji.
3. Reprezentanta prosumentów.
4. Zasady zarządzania instalacją oraz odpowiedzialność za jej eksploatację, konserwację i remonty.
5. Położenie i dane techniczne instalacji.
6. Punkty poboru energii poszczególnych prosumentów.
7. Zasady zmiany i rozwiązania umowy.

Udział w produkcji ustala się co najmniej na 12 miesięcy (art. 4a ust. 3).

Prosument wirtualny

Prosument wirtualny wytwarza energię w instalacji OZE przyłączonej do sieci w innym miejscu niż miejsce, do którego dostarczana jest mu energia (art. 2 pkt 27b). Może to być udział w farmie fotowoltaicznej kilka kilometrów od domu albo w instalacji na hali innej firmy.

Przepisy o prosumencie wirtualnym weszły w życie 2 lipca 2025 r. Część dodatkowych przepisów dotyczących prosumenta wirtualnego wchodzi w życie 20 października 2026 r. Prosument wirtualny także zawiera umowę z innymi uczestnikami instalacji, a jego umowa obejmuje dodatkowo odpowiedzialność za bilansowanie handlowe.

Ważny limit: prosument zbiorowy i wirtualny może przypisać do jednego punktu poboru energii moc instalacji nie większą niż moc umowna tego punktu i nie większą niż 50 kW (art. 4 ust. 1c). Udział w dużej farmie nie oznacza więc dowolnie dużego „wirtualnego” źródła dla jednego mieszkania.

Pojęcia prosumenta wirtualnego nie należy mylić z potoczną nazwą „wirtualny magazyn energii”, o której piszemy w osobnym artykule o wirtualnym magazynie energii.

Jak rozlicza się prosument

Nowi prosumenci rozliczają się w systemie net-billing, który zastąpił opusty od 1 kwietnia 2022 r. (ustawa z 29 października 2021 r., Dz.U. 2021 poz. 2376). Sprzedawca prowadzi konto prosumenta i zapisuje na nim wartość energii oddanej do sieci, czyli depozyt prosumencki.

Najważniejsze zasady net-billingu:

• energia oddana do sieci od 1 lipca 2024 r. (w instalacjach uruchomionych od tej daty) jest wyceniana według rynkowej ceny energii RCE, wyznaczanej dla każdego okresu rozliczeniowego rynku bilansującego (od 1 października 2025 r. publikowanej dla okresów 15-minutowych), a w starszych według ceny miesięcznej RCEm, chyba że prosument wybierze wycenę według RCE (art. 4b),
• wartość depozytu zwiększa się o współczynnik 1,23 (art. 4c ust. 4),
• depozyt można wykorzystać przez 12 miesięcy, a niewykorzystana część wraca jako nadpłata, najwyżej do 20% lub 30% wartości energii z danego miesiąca (art. 4 ust. 11a),
• prawo do rozliczeń trwa 15 lat od pierwszego oddania energii do sieci (art. 4b ust. 3).

Prosumenci przyłączeni na wcześniejszych zasadach mogą zostać w net-meteringu, czyli w opustach ilościowych 1 do 0,8 (instalacje do 10 kW) lub 1 do 0,7 (powyżej 10 kW). Kto raz przejdzie na net-billing, nie może wrócić do opustów (art. 4d ust. 1). Porównanie obu systemów znajdziesz w artykule net-billing a net-metering, a bieżące ceny RCE na naszym wykresie RCE.

Jak zostać prosumentem

Droga do statusu prosumenta jest prosta, jeśli instalację przygotuje doświadczony wykonawca. Typowe kroki:

1. Analiza zużycia energii i dobór mocy instalacji, np. w kalkulatorze fotowoltaiki.
2. Projekt i montaż mikroinstalacji, najczęściej fotowoltaiki dla domu.
3. Zgłoszenie mikroinstalacji do operatora sieci dystrybucyjnej, który wymienia licznik na dwukierunkowy.
4. Zawarcie lub zmiana umowy ze sprzedawcą energii na rozliczenie prosumenckie.

Przy net-billingu coraz więcej znaczy autokonsumpcja, czyli zużycie energii w chwili jej produkcji. Dlatego od początku planujemy, które urządzenia mogą pracować w dzień, i czy instalacja potrzebuje magazynu energii. Dofinansowania do magazynów opisujemy w artykule o programie Mój Prąd 6.0 i jego następcy.

Sun Valley Energy prowadzi prosumentów od projektu po wieloletni serwis i monitoring. Od 2021 r. zrealizowaliśmy ponad 150 projektów w domach i firmach. Jeśli chcesz sprawdzić, jaki rodzaj prosumenta pasuje do Twojej sytuacji, umów bezpłatną konsultację.